Το αποχετευτικό σύστημα της Αθήνας αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά έργα υποδομής της ελληνικής πρωτεύουσας, με ιστορία που χρονολογείται από την αρχαιότητα. Σήμερα, είναι ένα σύγχρονο και πολύπλοκο δίκτυο που εξυπηρετεί πάνω από 3,7 εκατομμύρια κατοίκους της ευρύτερης περιοχής, εξασφαλίζοντας την επεξεργασία των λυμάτων και την προστασία της δημόσιας υγείας.
Οι πρώτες γνωστές αποχετευτικές υποδομές κατασκευάστηκαν τον 5ο αιώνα π.Χ., με την «Μεγάλη Αποχέτευση» να αποστραγγίζει νερό από την Ακρόπολη και την αγορά.
Μετά την απελευθέρωση, τον 19ο αιώνα, η Αθήνα δεν είχε οργανωμένο σύστημα αποχέτευσης, με αποτέλεσμα να προκαλούνται επιδημίες όπως η χολέρα το 1854. Η κατασκευή ενός μοντέρνου συστήματος ξεκίνησε τη δεκαετία του 1930, αλλά ολοκληρώθηκε ουσιαστικά μετά το 1990, με τη δημιουργία του Εθνικού Αποχετευτικού Δικτύου και του Εργοστασίου Επεξεργασίας Λυμάτων (ΕΕΛ) της Ψυττάλειας.
Το σύγχρονο αποχετευτικό σύστημα της Αθήνας
Το σημερινό δίκτυο περιλαμβάνει χιλιάδες χιλιόμετρα σωλήνων (οικιακών και κεντρικών) ενώ το ΕΕΛ Ψυττάλειας, ένα από τα μεγαλύτερα στην Ευρώπη, με χωρητικότητα 1.000.000 m³ λυμάτων τα οποία δέχεται ημερησίως. Υπάρχουν 44 αντλιοστάσια σε κρίσιμα σημεία στο λεκανοπέδιο της Αττικής και δεξαμενές έκτακτης ανάγκης για την αντιμετώπιση πλημμυρών.
Η ΕΥΔΑΠ έχει την ευθύνη για την κατασκευή, λειτουργία και συντήρηση του δικτύου αποχέτευσης στην περιοχή αρμοδιότητάς της, όπως αυτή ορίζεται από το άρθρο 8 του Ν.2744/99.
Ως δίκτυο αποχέτευσης εννοούνται:
- οι αγωγοί ακαθάρτων
- οι παντορροικοί αγωγοί (παλαιό μεικτό δίκτυο στο κέντρο της Αθήνας)
- τα αντλιοστάσια, οι καταθλιπτικοί αγωγοί, οι υπερχειλιστές
- κάθε έργο που έχει σκοπό τη συλλογή και μεταφορά των ακαθάρτων υδάτων μέχρι τους τελικούς αποδέκτες.
Οι βασικότεροι από τους πρωτεύοντες συλλεκτήρες ακαθάρτων είναι:
- Ο Κεντρικός Αποχετευτικός Αγωγός (ΚΑΑ)
- Ο Συμπληρωματικός Κεντρικός Αποχετευτικός Αγωγός (ΣΚΑΑ)
- Ο Παρακηφίσιος Συλλεκτήρας Ακαθάρτων
- Ο Κεντρικός Παραλιακός Συλλεκτήρας
Οι αγωγοί ακαθάρτων υδάτων είναι συνήθως αγωγοί βαρύτητας, όπου όμως είναι αναγκαίο, υπάρχουν αγωγοί που λειτουργούν υπό πίεση (καταθλιπτικοί). Στο σύστημα αποχέτευσης του Λεκανοπεδίου περιλαμβάνονται 44 αντλιοστάσια, κυρίως κατά μήκος του παραλιακού μετώπου του Πειραιά και της ακτής Σαρωνικού. Τα λύματα, μέσω των βασικών συλλεκτήρων, καταλήγουν στα Κέντρα Επεξεργασίας Λυμάτων.
Προβλήματα και εκσυγχρονισμός
Παρά τις βελτιώσεις, το αποχετευτικό σύστημα στην Αθήνα αντιμετωπίζει διάφορα προβλήματα όπως: κατακρημνίσεις, μη νόμιμες συνδέσεις που επιβαρύνουν το δίκτυο αλλά και η κλιματική αλλαγή, που αυξάνει τον κίνδυνο πλημμυρών. Αναμένεται περαιτέρω εκσυγχρονισμός, με έμφαση στη βιωσιμότητα και την ανακύκλωση νερού. Το αποχετευτικό σύστημα της Αθήνας είναι ένα νευραλγικό σημείο για την αστική ανάπτυξη και την ποιότητα ζωής των κατοίκων της.
Ιστορική εξέλιξη
- Κατά την περίοδο της αρχαίας περιόδου υπήρχαν αποσπασματικοί αγωγοί (π.χ. ρωμαϊκές εποχές), αλλά χωρίς οργανωμένο δίκτυο.
- Το πρώτο παντορροϊκό δίκτυο κατασκευάστηκε το 1840 στην οδό Σταδίου.
- Μέχρι το 1893, το συνολικό μήκος ήταν μόλις 11,5 χλμ.
- Στα 1930-1959 ολοκληρώθηκαν κρίσιμοι αγωγοί (Κεντρικός Αποχετευτικός Αγωγός, Παρακηφίσιος Συλλεκτήρας).
- Το 1980 ιδρύθηκε η ΕΥΔΑΠ και ενοποίησε την διαχείριση ύδρευσης και αποχέτευσης στην Αθήνα.
Δομή και λειτουργία
Το 95% χτου αποχετευτικού δικτύου είναι χωριστικό σύστημα (ξεχωριστοί αγωγοί λυμάτων και βρόχινου νερού) ενώ το 5% είναι παντορροϊκό (κυρίως στο ιστορικό κέντρο).
Κύριοι αγωγοί
- Κεντρικός Αποχετευτικός Αγωγός (ΚΑΑ): 17 χλμ., μεταφέρει λύματα από το κέντρο προς Ψυττάλεια.
- Παρακηφίσιος Συλλεκτήρας (ΠΣΑ): 34,5 χλμ., καλύπτει βόρειες περιοχές.
Επεξεργασία λυμάτων
- ΚΕΛ Ψυττάλειας (από 1994): Επεξεργάζεται το 90% των λυμάτων του λεκανοπεδίου, με απορρύπανση >93%.
- Τα επεξεργασμένα λύματα απορρίπτονται στον Σαρωνικό μέσω υποθαλάσσιων αγωγών.
Τι επιδεινώνει το αποχετευτικό δίκτυο στην Αθήνα
- Αποφράξεις που προκαλούνται από λίπη, σκουπίδια ή εισβολές ριζών (ειδικά σε περιοχές με πυκνή βλάστηση όπως η Κηφισιά).
- Λάδια, χημικά και πλαστικά προκαλούν βλάβες στο δίκτυο και τα ΚΕΛ.
- Στο κέντρο της Αθήνας σωλήνες άνω των 100 ετών απαιτούν συχνές επισκευές με τεχνικές no-dig (χωρίς εκσκαφές).
Αντιμετώπιση με τεχνολογίες αιχμής
Ψηφιακή παρακολούθηση με χρήση GIS για χαρτογράφηση 80% του δικτύου και σύστημα SCADA για αυτόματο έλεγχο αντλιοστασίων.
- Πραγματοποιούνται προληπτικές συντηρήσεις και τηλεοπτικοί έλεγχοι (CCTV) για έγκαιρη ανίχνευση ρωγμών.
- Υδροδυναμικό καθάρισμα με μηχανισμό εκτόξευσης νερού υψηλής πίεσης για αποφυγή αποφράξεων.
Ευθύνη των πολιτών
- Οι ιδιοκτήτες κατοικιών ευθύνονται για τους σωλήνες μέχρι τη σύνδεση με το δημόσιο δίκτυο.
- Σε παλιές πολυκατοικίες, συχνά απαιτείται επαγγελματική απόφραξη λόγω σωληνώσεων μικρής διαμέτρου.
Το σύστημα αντιμετωπίζει την συνεχή πληθυσμιακή πίεση και την αστική έκταση, αλλά με προληπτική συντήρηση και τεχνολογική αναβάθμιση διασφαλίζεται η αειφόρος λειτουργία του.
Το αποχετευτικό σύστημα στην αρχαία Αθήνα
Το αποχετευτικό σύστημα στην αρχαία Αθήνα αντανακλούσε την τεχνολογική προκοπή της εποχής, αλλά και τους κοινωνικούς περιορισμούς που επηρέαζαν την υγιεινή. Ακολουθεί αναλυτική περιγραφή βασισμένη σε αρχαιολογικά και ιστορικά δεδομένα:
Βασικά χαρακτηριστικά και ιστορική εξέλιξη
- Πρώιμη περίοδος. Κατά τον 5ο αιώνα π.Χ. (περίοδος ακμής), η Αθήνα ανέπτυξε έναν λιθόχτιστο κεντρικό αγωγό με διάμετρο 1 μέτρου, κατασκευασμένο με πέτρινες πλάκες στη βάση και επικάλυψη. Αυτός απομάκρυνε τα απόβλητα από την κεντρική αγορά και τις πυκνοκατοικημένες περιοχές προς τα έξω της πόλης.
- Έλλειψη οργανωμένου δικτύου. Το σύστημα δεν κάλυπτε ομοιόμορφα την πόλη. Σε πολλές γειτονιές, τα λύματα ρέανε σε ρέματα ή συλλεγόταν σε βόθρους, προκαλώντας επιδημίες (π.χ. χολέρα) λόγω μόλυνσης των υδάτων.
- Σύνδεση με αστικό σχεδιασμό. Η εφαρμογή του Ιπποδαμείου συστήματος (οργανωμένο δίκτυο οδών) διευκόλυνε τη δημιουργία αποχετευτικών αγωγών, ιδίως γύρω από την Αγορά και τις κύριες οδικές αρτηρίες.
Υγιεινή υποδομές και καθημερινές πρακτικές
- Δημόσιες τουαλέτες. Χρησιμοποιούνταν κυρίως από την ελίτ και βρίσκονταν σε δημόσιους χώρους (π.χ. γυμναστήρια, αγορά). Είχαν μαρμάρινες ή ασβεστολιθικές πλάκες με οπές, κάθισμα σε σειρά, και ρευστό νερό από υπόγειους αγωγούς για τη μεταφορά των αποβλήτων .
- Ιδιωτικές εγκαταστάσεις: Σε πλούσιες οικίες υπήρχαν τουαλέτες με ξύλινες ή πέτρινες λεκάνες, συνδεδεμένες με απλούς αγωγούς που οδηγούσαν σε βόθρους. Ωστόσο, δεν υπήρχε καθολικό σύστημα οικιακής αποχέτευσης .
- Μέθοδοι καθαρισμού:
- Για τον καθαρισμό χρησιμοποιούνταν βότσαλα ή θραύσματα κεραμικών (όχι χαρτί) .
- Τα λύματα από λουτρά και δημόσιες κρήνες ρέανε σε ρέματα, ενισχύοντας έμμεσα τον καθαρισμό των οδών.
3. Περιορισμοί και περιβαλλοντικές επιπτώσεις
- Πολιτισμικές συνήθειες: Το να αφοδεύει κανείς δημοσίως θεωρούνταν σύνηθες, ακόμη και σε ημιανοιχτούς χώρους. Μόνο η ελίτ είχε πρόσβαση σε δομημένες τουαλέτες.
- Ρύπανση και ασθένειες: Η έλλειψη συστηματικής απομάκρυνσης λυμάτων οδηγούσε σε:
- Μόλυνση πηγών νερού και εδάφους.
- Επιδημίες (π.χ. πανώλη τον 4ο αιώνα π.Χ.), ιδίως σε περιόδους πολέμου ή πληθυσμιακής αύξησης .
- Απουσία επεξεργασίας: Τα απόβλητα δεν καθαρίζονταν πριν την απόρριψη. Κατάληξη τους ήταν ρέματα, χείμαρροι, ή ανοιχτές εκτάσεις έξω από την πόλη.
Σύγκριση με άλλους αρχαίους πολιτισμούς
- Μινωική Κρήτη (3.000 π.Χ.): Η Αθήνα υστερεί σε σύγκριση με τα εξελιγμένα συστήματα της Κνωσού, όπου υπήρχαν υπόγειοι σωλήνες από πηλό, καζανάκια με εκτόξευση νερού, και ξεχωριστά δίκτυα για όμβρια ύδατα και λύματα.
- Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία: Οι Ρωμαίοι υιοθέτησαν τεχνολογίες από την αρχαία Μακεδονία (π.χ. ενδοδαπέδια θέρμανση), δημιουργώντας πολύπλοκα δίκτυα με υδραυλικές βαλβίδες – κάτι ανύπαρκτο στην Αθήνα.
Το αποχετευτικό σύστημα της αρχαίας Αθήνας ήταν ασυνεπές και ελλιπώς οργανωμένο, αντανακλώντας την πόλη-κράτος ως κοινωνικό ον με έμφαση στη δημόσια ζωή, παρά στην τεχνολογική καινοτομία. Παρά τη δημιουργία κεντρικών αγωγών κατά την κλασική περίοδο, η έλλειψη συστηματικής υποδομής και η εξάρτηση από φυσικές ροές νερού περιόριζαν την αποτελεσματικότητά του. Αυτό διαφοροποιεί την Αθήνα από πολιτισμούς όπως ο Μινωϊκός ή ο Ρωμαϊκός, όπου η αποχέτευση ήταν προτεραιότητα αστικού σχεδιασμού.
